De supermarkt voelt als een aanslag. De radio in de auto moet uit. Twee mensen die tegelijk praten en je hoofd zit vol. Bij een burn-out worden gewone dingen ineens ondraaglijk, en dat is geen aanstellerij. Je filter is stuk.
Kort antwoord: overprikkeling bij een burn-out ontstaat doordat je uitgeputte brein prikkels niet meer goed kan filteren. Geluid, licht, drukte en gesprekken komen allemaal even hard binnen, waardoor je hoofd overloopt en je prikkelbaar of paniekerig wordt. Het is een teken van overbelasting en het herstelt meestal mee met je herstel. Bouw prikkelarme momenten in en beperk schermtijd.
Waarom je filter wegvalt
Normaal gesproken filtert je brein onbewust een enorme hoeveelheid prikkels weg. Het gezoem van de koelkast, de mensen op de achtergrond, het licht van het scherm. Dat filteren kost energie, en bij een burn-out is je systeem uitgeput. Dan komt alles even hard binnen, alsof alle knoppen op maximaal staan.
Daar komt bij dat je stresssysteem in de alarmstand staat, iets wat ook het Trimbos-instituut beschrijft. Een systeem dat op scherp staat, reageert op elk geluid alsof het belangrijk is. Zie ook lichamelijke klachten bij een burn-out.
Hoe overprikkeling eruitziet
- Je kunt niet tegen drukte, geluid of fel licht.
- Meerdere mensen tegelijk horen praten is te veel.
- Je wordt kribbig of paniekerig in de supermarkt of het openbaar vervoer.
- Na een verjaardag ben je twee dagen kapot.
- Je hoofd voelt vol, alsof er geen ruimte meer bij kan.
Niet kunnen tegen drukte is een van de klachten die ook Thuisarts.nl noemt bij overspanning. Het hoort erbij, hoe vreemd het ook voelt.
Schermen zijn geen rust
Op de bank scrollen voelt als niets doen. Voor je brein is het werk: honderden korte prikkels, snelle wisselingen, telkens iets nieuws. Voor een systeem dat al overloopt is dat geen herstel, hoe passief het lijkt. Meer daarover in schermtijd en stress.
Wat helpt
- Plan prikkelarme momenten. Elke dag een half uur zonder scherm, muziek of gesprek. Saai is het doel.
- Doe één ding tegelijk. Geen podcast tijdens het koken, geen telefoon tijdens het eten.
- Bereid drukke momenten voor. Boodschappen op een rustig tijdstip, een verjaardag korter bezoeken, van tevoren afspreken wanneer je weggaat.
- Gebruik hulpmiddelen zonder schaamte. Oordoppen in de trein of een pet in de supermarkt zijn geen zwakte, maar slim.
- Rust ná de prikkel. Reken op hersteltijd na een drukke gebeurtenis en plan die in.
Een rustige ademhalingsoefening kan je systeem op het moment zelf een toon lager zetten.
Gaat het over?
Bij de meeste mensen wordt de overprikkeling minder naarmate het herstel vordert. Het is een gevolg van uitputting, geen blijvende eigenschap. Ga wel naar je huisarts als de klachten aanhouden, want overgevoeligheid voor prikkels kan ook andere oorzaken hebben. Meer over de opbouw van je herstel staat in energie opbouwen na een burn-out en dagritme bij een burn-out. Achtergrond over stress en je brein vind je bij de Hersenstichting.
Wat je vandaag kunt doen: plan één prikkelarm half uur in, zonder scherm en zonder geluid. En doe je boodschappen deze week op het rustigste moment van de dag.